Hoe ontstaat houtrot?
Waar komt houtrot vandaan bij ramen en deuren en wat doe je eraan?
Om die vraag te beantwoorden is het belangrijk te begrijpen dat hout krimpt en uitzet onder invloed van temperatuur. Als het kouder wordt buiten dan krimpt hout iets, bij hitte zet het uit. Dit gebeurt vooral in de lengterichting, de richting van de nerf van het hout.
Iedere houtsoort heeft zijn eigen thermische vervormings coëfficiënt, wat betekent dat de mate van krimp en uitzetting afhankelijk is van de soort boom waarvan de balken of planken afkomstig zijn. Over het algemeen wordt gesteld dat zachthout meer ‘werkt’ dan hardhout. Gemiddeld hebben we het over 1 tot 1,5 % van de totale lengte van een balk. Bij een balk van een meter is dat dus ongeveer een millimeter.
Bij raam- en deurkozijnen zijn het altijd de hoeken die in de loop der jaren het meest te verduren krijgen van die ene “millimeter”. Het hout zit in de hoeken haaks op elkaar gemonteerd en door de beweging breekt de verf op een gegeven moment open, vaak startend met een onzichtbaar haarscheurtje.
Dan komt de tweede boosdoener ten tonele, vocht.
De houten delen die zich het meest ‘in het weer’ bevinden, dat wil zeggen waar wind en regen vrij spel hebben, lopen het eerste risico. Onder andere in de hoeken bij vensterbanken en drempels hoopt makkelijk water op. Jaren ’30 woningen en ouder kennen een kalf, een geprofileerde horizontale balk tussen de bovenramen en de grotere beneden ramen. Dat is ook een typische plek waar water kan blijven staan. Bij de onderste raamlatten van ramen komt het water samen wat langs het glas loopt bij regen. De kit tussen het glas en het kozijn kan daar uitdrogen en scheuren. Het water sijpelt vervolgens via de haarscheurtjes het onderliggende hout in en zit gevangen onder de verf.
Jarenlang kan het vocht hier vaak ongezien zijn werk doen omdat de verflaag erboven er nog vrij intact uitziet en er bij onderhoud geen extra aandacht nodig lijkt te zijn. Tot je op een gegeven moment door de verflaag heen het rotte hout indrukt.
Andere plekken waar houtrot regelmatig voorkomt.
Als hout veel noesten en kwasten kent, dan zijn die plekken ook onderhevig aan snel scheurende verflagen. Vooral zachthout, wat al meer krimpt en uitzet dan hardhout, kent veel noesten of kwasten. Dit zijn de takaanzetten van de boom die vanuit de kern groeien en dus zichtbaar zijn in het latere timmerhout. Denk bij zachthout aan dennenbomen met takken over de hele stam en bij hardhout aan eikenbomen met de meeste takken boven in de kroon. Zachthout heeft dus opvallend meer noesten dan hardhout.
Hout werkt in de lengterichting en aangezien de takken haaks op de stam staan, ontstaan er bij noesten op den duur krimpscheuren. Soms zelfs zover dat de noesten los in de balk komen te zitten.
Hier ontstaan dan logischerwijs de eerste haarscheurtjes in de verflaag en als vocht (regen, mist, sneeuw) er vervolgens bij kan dan wordt dat gevangen onder de verflaag in het hout. Heel lang kan dat onzichtbaar blijven totdat het hout bij lichte druk zover meegeeft dat de verflaag breekt en de slechte delen zichtbaar worden.
Indien er zich delen van het kozijn vol hebben kunnen zuigen met water en de zon daar ’s zomers volop op staat te branden, dan kan door uitzetting van het vocht onder invloed van zonnewarmte de verflaag van binnenuit breken. Nu is het goed te zien maar te laat om het nog simpel te repareren. De plek is zelfs nog gevoeliger geworden nu het hout eigenlijk open ligt en nog meer vocht op kan nemen.
Feitelijk is iedere plek waar de verflaag te verduren heeft en water in de buurt komt een situatie waar vocht onder de verf kan komen en er dus niet meer uit zal verdampen. Slijtageplekken bij bewegende delen (ramen en deuren) zitten daarom samen met de noesten en de hoeken in de top 3 van meest voorkomende houtrotlocaties bij kozijnen.
Resumerend:
Houtrot ontstaat waar de verflaag (onzichtbaar) zwakker is en haarscheurtjes ontstaan.
Dit is meestal het geval bij hoeken, noesten en bij slijtageplekken.
Vocht (regen, mist, sneeuw) kan door de haarscheurtjes heen sijpelen.
Het onderliggende hout wordt nat en verzadigd.
Door de verflaag die nog steeds omsluit kan het vocht niet meer ontsnappen uit het hout.
In het eerste stadium is het hout gewoon nat, bij druk met je vinger loopt er vocht uit.
Het hout gaat op den duur rotten (dit kan jaren duren).
In een later stadium verpulvert het wanneer je erop drukt of erin knijpt.
Dit proces gebeurd vrijwel onzichtbaar wanneer de bovenliggende verflagen intact lijken.
Als houtrot uiteindelijk geconstateerd wordt dan zijn de plekken vaak groter dan verwacht.
Wat kan je doen aan houtrot?
Wanneer houtrot geconstateerd wordt is het te laat om het met een lik verf te kunnen fixen. De verf hecht niet meer optimaal op het aangetaste hout en het vocht van binnen blijft doorwerken. Dus het rotte gedeelte dient verwijderd en vervangen te worden.
Afhankelijk van de grootte van de aangetaste delen kan het gaan om kleine reparaties met vulhout en epoxy of complete vervanging van bijvoorbeeld vensterbanken, raamstijlen of deurkozijnen.
Grote reparaties zoals vervanging van delen van of een geheel kozijn zijn invasief en arbeidsintensief. Maar ook kleinere reparaties moeten met de goede zorg worden uitgevoerd anders kan het rottingsproces doorgaan. Al het aangetaste hout verwijderen tot je alleen nog ‘vers’ hout ziet is de truc. Aangezien hout als een soort spons werkt door de opbouw met vezels kan vocht soms centimeters tot decimeters verder komen dan waar het als eerste binnendrong. Als uiteindelijk de slechte delen helemaal verwijderd zijn middels zaag- en beitelwerk kan het herstel beginnen.
Om een goede hechting van het vulmiddel (epoxy) te garanderen dient het ‘verse hout’ eerst verhard te worden met een speciale primer. Daarna kan met epoxy het gat gevuld worden als het een klein plekje betreft. Aangezien epoxy zeer prijzig is, is het bij grotere gaten verstandig eerst een blokje hout op maat te maken en dat met epoxy in het gat te plaatsen. Hoe beter het vulblokje past, hoe minder epoxy er nodig is.
De droogtijd van de epoxy varieert van 1 uur (sneldrogend voor oppervlakkige reparaties) tot 6 uur (langzaam uithardend voor grote en diepe reparaties). De snelheid is dus afhankelijk van het benodigde product. Als het goed droog is kan met schuurpapier het oppervlak worden opgeschuurd om de laatste oneffenheden te verwijderen. Mochten er nog plekken zijn waar te weinig zit dan het bovenstaande nog een keer herhalen. Daarna verder behandelen als nieuw hout (eerst gronden, dan lakken).
Wanneer en hoe ontdek je houtrot?
Houtrot ontdek je altijd te laat. Meestal is het de schilder die met de schuurmachine ineens door de verflaag heen drukt of vocht ziet verschijnen waar dat niet hoort. Daarom zijn offertes van schilders vaak onder het voorbehoud dat er geen houtrot wordt gevonden, het is van te voren gewoon niet of nauwelijks te zien.
Als het wel gewoon te zien is dan is er sprake van achterstallig onderhoud. Het vocht heeft waarschijnlijk jaren ingewerkt op het hout en de verflaag is op bepaalde plekken compleet gebarsten. Hierdoor kan water nog makkelijker het hout indringen met als gevolg dat meer en grotere stukken aangepakt moeten worden.
Kan je houtrot voorkomen?
In ons klimaat hebben we te maken met natte koude winters (temperaturen onder -10) en droge hete zomers (temperaturen boven de 30 graden). Onze verfsystemen vangen dus temperatuurverschillen op van meer dan 40 graden. Daar zijn ze op gemaakt. In Spanje of Zweden worden andere verfsystemen toegepast.
Onze verf moet zacht zijn om de beweging van het hout op te kunnen vangen maar hard zijn om de zonkracht en UV straling te weerstaan. Die lastige combinatie maakt dat de levensduur van een goed aangebracht verfpakket tussen de 5 en de 10 jaar zit. De schilder raadt daarom periodiek onderhoud aan van rond de 5 jaar.
De beste manier om houtrot te voorkomen is dus op tijd schilderen en dan meteen de kitranden bij de ramen controleren en waar nodig vervangen/aanhelen. Een andere manier is over te stappen op onderhoudsarme kunststof kozijnen waar houtrot geen kans heeft.